Chuyên đề IV Giải các dạng Toán vận dụng hệ thức Vi-et
Bạn đang xem tài liệu "Chuyên đề IV Giải các dạng Toán vận dụng hệ thức Vi-et", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên.
File đính kèm:
chuyen_de_iv_giai_cac_dang_toan_van_dung_he_thuc_vi_et.doc
Nội dung tài liệu: Chuyên đề IV Giải các dạng Toán vận dụng hệ thức Vi-et
- Thứ 7 ngày 9 tháng 4 năm 2022 Chuyên đề tháng 4: GIẢI CÁC DẠNG TOÁN VẬN DỤNG HỆ THỨC VI-ET Người báo cáo: Lê Thị Hồng Lam Thành phần tham dự: Giáo viên tổ Toán – Tin- KHTN I. LÝ DO Là một giáo viên dạy Toán lớp 9, đã nhiều năm được nhà trường phân công ôn tập cho học sinh thi vào THPT, với thời lượng cho phép, tôi đều thực hiện ôn tập cho học sinh theo chủ đề kiến thức. Khi dạy về hệ thức Vi-ét tôi thấy nếu chỉ dạy theo thứ tự lí thuyết và bài tập như ở SGK, SBT thì chưa cung cấp đủ phương tiện cho học sinh để giải các bài tập thuộc chủ đề này. Quan trọng hơn việc nhớ kiến thức của các em sẽ không có hệ thống. Như vậy kết quả bài làm của các em không cao, bên cạnh đó hầu hết đề thi vào trường THPT đều có một phần kiến thức về hệ thức Vi-ét. Chính vì thế, tôi đã tiến hành nghiên cứu SGK, SBT, các tài liệu BDTX toán lớp 9 và các tài liệu tham khảo để tập hợp các bài tập về hệ thức Vi-ét. Sau đó đã tiến hành phân dạng và với từng dạng đều chỉ rõ ứng dụng của nó. Từ cách nghĩ và cách làm đó tôi đã nảy sinh ra việc viết sáng kiến “Giải các dạng toán vận dụng hệ thức Vi-ét” II: NỘI DUNG * Các biện pháp 3.1. Ôn tập lí thuyết * Định lí Vi-ét: (thuận) 2 Nếu x1, x2 là hai nghiệm của phương trình ax + bx + c = 0 (a 0) thì b x x 1 2 a c x x 1 2 a Áp dụng: Nhờ định lí Vi-ét, nếu biết trước một nghiệm của phương trình bậc hai thì có thể suy ra nghiệm kia. • Nếu phương trình ax2 + bx + c = 0 (a 0) có a + b + c = 0 thì phương trình c có một nghiệm là x1 = 1, còn nghiệm kia là x2 = . a • Nếu phương trình ax2 + bx + c = 0 (a 0) có a - b + c = 0 thì phương trình c có một nghiệm là x1 = - 1, còn nghiệm kia là x2 = - . a * Định lí Vi-ét: (đảo) 1
- u v S Nếu hai số u, v thỏa mãn thì hai số đó là hai nghiệm của phương u.v P trình x2 – Sx + P = 0. (Điều kiện để có hai số u, v là S2 - 4P 0) 3.2. Các dạng toán và phương pháp giải. Dạng toán 1: Tính tổng và tích hai nghiệm của phương trình bậc hai một ẩn. * Phương pháp: Trước khi áp dụng định lí Vi-ét, ta cần kiểm tra điều kiện xem phương trình bậc hai một ẩn có hai nghiệm hay không (Tức là kiểm tra a 0, 0 ' 0 có thỏa mãn không). * Ví dụ 1: Tính tổng và tích hai nghiệm của các phương trình: a) 2x2 - 17x + 1 = 0 b) 25x2 + 10x + 1 = 0 Giải a) 2x2 - 17x + 1 = 0 (a = 2 0, b = -17, c = 1) 2 Ta có: 17 4.2.1 281 0 Phương trình có hai nghiệm phân biệt x1, x2. b 17 c 1 Theo hệ thức Vi-ét, ta có: x x , x .x . 1 2 a 2 1 2 a 2 b) 25x2 + 10x + 1 = 0 (a = 25 0, b = 2b’ = 10, c = 1) 2 Ta có: ' 5 25.1 0 Phương trình có hai nghiệm x1, x2. b 10 2 c 1 Theo hệ thức Vi-ét, ta có: x x , x .x . 1 2 a 25 5 1 2 a 25 * Ví dụ 2: Tìm giá trị của m để phương trình có nghiệm, rồi tính tổng và tích các nghiệm theo m: x2 + 2 m 1 x + m2 = 0 Giải x2 + 2 m 1 x + m2 = 0 (a = 1 0, b = 2b’ = m 1 , c = m). 2 2 2 2 Ta có: ' m 1 1.m m 2m 1 m 1 2m . 1 Để phương trình có nghiệm ' 0 1 2m 0 m . 2 1 Vậy với m , phương trình có hai nghiệm x1, x2. 2 2
- Theo hệ thức Vi-ét, ta có: b 2 m 1 c m2 x x 2 1 m , x .x m2 . 1 2 a 1 1 2 a 1 Dạng toán 2: Nhẩm nghiệm của phương trình bậc hai một ẩn. *Phương pháp: Để thực hiện việc nhẩm nghiệm (nếu có thể) cho phương trình bậc hai một ẩn ax2 + bx + c = 0 (a 0), ta áp dụng nhận xét sau: Trường hợp 1 (Trường hợp đặc biệt): • Nếu phương trình ax2 + bx + c = 0 (a 0) có a + b + c = 0 thì phương trình c có một nghiệm là x1 = 1, còn nghiệm kia là x2 = . a • Nếu phương trình ax2 + bx + c = 0 (a 0) có a - b + c = 0 thì phương trình c có một nghiệm là x1 = - 1, còn nghiệm kia là x2 = - . a Trường hợp 2: Cho phương trình x2 + bx + c = 0. Ta thực hiện theo các bước: • Bước 1: Vận dụng hệ thức Vi-ét để thiết lập cho các nghiệm x1 và x2 là x1 x2 b x1.x2 c • Bước 2: Thực hiện phân tích c thành tích của hai thừa số (c = m.n), từ đó ta tính ngay được m + n. Khi đó: - Nếu m + n = - b thì ta chuyển sang bước 3 (kết luận). - Nếu m + n - b, thì ta chuyển sang bước 2. • Bước 3: Kết luận: 2 Phương trình x + bx + c = 0 có hai nghiệm x1 = m và x2 = n. Chú ý: Thuật toán trên có tính dừng và được hiểu như sau: - Nếu tìm được một cặp (m, n) thỏa mãn điều kiện m + n = - b thì dừng lại và đưa ra lời kết luận nghiệm. - Nếu không tìm được một cặp (m, n) thỏa mãn điều kiện m + n = - b thì dừng lại và trong trường hợp này không nhẩm được nghiệm. * Ví dụ: Tính nhẩm nghiệm của mỗi phương trình sau: a) 35x2 - 37x + 2 = 0 b) x2 - 49x - 50 = 0 c) x2 + 6x + 8 = 0 3
- Giải a) 35x2 - 37x + 2 = 0 Nhận thấy phương trình có a + b + c = 35 + (-37) + 2 = 0. Do đó phương trình có c 2 một nghiệm là x1 = 1, x2 = . a 35 b) x2 - 49x - 50 = 0 Nhận thấy phương trình có a - b + c = 1 - (-49) + (-50) = 0. Do đó phương trình có c 50 một nghiệm là x1 = - 1, x2 = - 50. a 1 c) x2 + 6x + 8 = 0 2 Ta thấy ' 3 1.8 1 0. Do đó phương trình có hai nghiệm x 1 và x2 thỏa mãn x1 x2 6 x1 x2 2 4 x .x 8 2 . 4 1 2 x1.x2 8 2 . 4 Vậy phương trình đã cho có hai nghiệm x1 = - 2 và x2 = - 4. Dạng toán 3: Dùng hệ thức Vi-ét tìm nghiệm còn lại khi phương trình bậc hai một ẩn cho biết trước một nghiệm. * Phương pháp: Giả sử phương trình ax2 + bx + c = 0 (a 0) cho biết một nghiệm x1 = m. Tìm nghiệm còn lại x2 ? b Ta làm như sau: Dùng hệ thức Vi-ét x x = . Thay x1 = m vào hệ 1 2 a b b c thức, ta có x x m hoặc ta dùng hệ thức x .x . Thay x1 = m 2 a 1 a 1 2 a c c vào hệ thức, ta có x2 : x1 : m . a a * Ví dụ: a) Chứng tỏ rằng phương trình 3x 2 + 2x - 21 = 0 có một nghiệm là -3. Hãy tìm nghiệm kia. 2 1 b) Biết phương trình: 3x – 2(m – 3)x + 5 = 0 có nghiệm x1 = tìm nghiệm 3 x2, giá trị của m tương ứng. Giải 4
- 2 a) x1 = - 3 là một nghiệm của phương trình 3x + 2x - 21 = 0. Vì 3(-3)2 + 2.(-3) - 21 = 27 – 6 – 21 = 0. Theo hệ thức Vi-ét, ta có: b 2 2 2 2 7 x x = = x x 3 3 . 1 2 a 3 2 3 1 3 3 3 b) 3x2 – 2(m – 3)x + 5 = 0. c 5 1 Theo hệ thức Vi-ét, ta có: x .x . Mà x1 = nên suy ra: 1 2 a 3 3 5 5 1 x : x : 5.. 2 3 1 3 3 Cũng theo hệ thức Vi-ét, ta có: b 2 m 3 1 2 m 3 x x = = 5 16 2m 6 m 11. 1 2 a 3 3 3 Vậy x2 = 5, m = 11. Dạng toán 4: Tìm hai số biết tổng và tích của chúng. * Phương pháp: u v S Nếu hai số u, v thỏa mãn thì hai số đó là hai nghiệm của phương u.v P trình x2 – Sx + P = 0 (1) 2 Nhận xét: Nếu (1) có hai nghiệm x 1, x2 (điều kiện S - 4P 0) thì ta u x1 u x2 được: hoặc . v x2 v x1 * Ví dụ : Tìm hai số u và v biết: u + v = 32, u.v = 231; Giải Ta có u + v = 32, u.v = 231. Do đó u và v là nghiệm của phương trình: x2 - 32x + 231 = 0. 32 2 4.231 100 0 100 10 32 10 32 10 Phương trình có hai nghiệm phân biệt: x 21; x 11. 1 2 2 2 Vậy u = 21, v = 11 hoặc u = 11, v = 21. 5
- Dạng toán 5: Tính giá trị của biểu thức đối xứng giữa các nghiệm mà không giải phương trình. * Phương pháp: Biểu thức đối xứng giữa các nghiệm x1 và x2 của phương trình ax2 + bx + c = 0 (a 0) là biểu thức có giá trị không thay đổi khi ta hoán vị (đổi chỗ) x1 và x2. Ta thực hiện theo các bước: • Bước 1: Xét biệt thức b2 4ac 0 thì phương trình có hai nghiệm phân biệt x1, x2 (hoặc ' 0). • Bước 2: Tìm tổng x1 + x2 = S và x1x2 = P của phương trình, rồi thay vào biểu thức. Chú ý: Một số phép biến đổi: 2 2 2 2 (1). x1 x2 x1 x2 2x1x2 S 2P; 3 3 3 3 (2). x1 x2 x1 x2 3x1x2 x1 x2 S 3SP; 4 4 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 (3). x1 x2 x1 x2 x1 x2 2 x1x2 S 2P 2P ; 1 1 x x S (4). 1 2 ; x1 x2 x1x2 P 1 1 x2 x2 S2 2P (5). 1 2 . x2 x2 2 P2 1 2 x1x2 * Ví dụ . Cho phương trình x 2 – 6x + 8 = 0. Không giải phương trình, hãy tính giá trị các biểu thức: 2 2 1 1 2 2 a) A = x1 x2 ; b) B = ; c) C = x1 x2 x1 x2 Giải Phương trình x2 – 6x + 8 = 0 có ' 3 2 1.8 9 8 1 0 phương trình có S x1 x2 6 hai nghiệm phân biệt x1, x2. Theo định lí Vi-ét ta có: P x1x2 8 2 2 2 2 2 a) A = x1 x2 = x1 x2 2x1x2 S 2P = 6 – 2.8 = 36 – 16 = 20. Vậy A = 20 1 1 x x S 6 3 3 b) B = 1 2 . Vậy B = x1 x2 x1x2 P 8 4 4 2 2 c) C = x1 x2 x1 x2 x1 x2 S. x1 x2 6. x1 x2 . 6
- Mà ta có: 2 2 2 2 2 2 x1 x2 x1 x2 2x1x2 x1 x2 4x1x2 S 4P 6 4.8 4 x1 x2 2 Vậy C = 12. Dạng toán 6: Tìm hệ thức giữa các nghiệm không phụ thuộc vào tham số. * Phương pháp: Ta thực hiện theo các bước sau: Bước 1: Tìm điều kiện để phương trình có nghiệm x1, x2 (a 0, 0 hoặc a 0, ' 0). Bước 2: Áp dụng hệ thức Vi-ét tính S = x1 + x2, P = x1x2 theo tham số. Bước 3: Khử m để lập hệ thức giữa S và P, từ đó suy ra hệ thức giữa hai nghiệm không phụ thuộc vào tham số. * Ví dụ 1. Cho phương trình x2 – 2mx + 2m - 2 = 0 (x là ẩn) Tìm hệ thức liên hệ gữa x1, x2 không phụ thuộc vào m. Giải Phương trình x2 – 2mx + 2m - 2 = 0 có: ' m2 2m 2 m 1 2 1 0 với mọi m. Do đó phương trình có hai nghiệm phân biệt x1, x2. S x1 x2 2m (1) Áp dụng hệ thức Vi-ét, ta có: . P x1x2 2m 2 (2) Lấy (1) trừ (2) vế theo vế, ta được S – P = 2 x1 + x2 - x1x2 = 2 (không phụ thuộc vào m). * Ví dụ 2. Cho phương trình mx2 – (2m + 3)x + m - 4 = 0 (x là ẩn) Tìm m để phương trình có hai nghiệm phân biệt x 1, x2. Khi đó tìm hệ thức liên hệ gữa x1, x2 không phụ thuộc vào m. Giải 2 Phương trình mx – (2m + 3)x + m - 4 = 0 có hai nghiệm phân biệt x1, x2 m 0 m 0 m 0 m 0 2 9 . 0 2m 3 4m m 4 0 28m 9 0 m 28 7
- 2m 3 3 12 S x x 2 4S 8 (1) 1 2 m m m Áp dụng hệ thức Vi-ét: m 4 4 12 P x x 1 3P 3 (2) 1 2 m m m Cộng vế theo vế, ta được: 4S + 3P = 11 hay 4(x 1 + x2) + 3x1x2 = 11 (Không phụ thuộc vào m). Nhận xét: Ngoài cách cộng vế theo vế, ta có thể thế m từ hệ thức (1) vào hệ thức (2) để khử m. Trong quá trình làm tránh vội vàng áp dụng ngay hệ thức Vi-ét mà quên mất bước tìm điều kiện để phương trình có nghiệm x1, x2. Dạng toán 7: Tìm giá trị của tham số để các nghiệm của phương trình thỏa mãn một điều kiện cho trước. * Phương pháp: Ta thực hiện theo các bước sau: • Bước 1: Tìm điều kiện của tham số (giả sử tham số là m) để phương trình có nghiệm x1, x2 (tức là cho 0 hoặc ' 0). x1 x2 S f (m) • Bước 2: Áp dụng hệ thức Vi-ét, ta được: (I) . x1x2 P g(m) • Bước 3: Biểu diễn điều kiện cho trước thông qua hệ (I) để tìm m. • Bước 4: Kết luận: Chọn giá trị m thích hợp với điều kiện và trả lời. * Ví dụ 1. Cho phương trình: 7x2 + 2(m – 1)x – m2 = 0. a) Với giá trị nào của m thì phương trình có nghiệm. b) Trong trường hợp phương trình có nghiệm, dùng hệ thức Vi-ét, hãy tính tổng các bình phương hai nghiệm của phương trình theo m. Giải a) Phương trình có nghiệm ' 0 m 1 2 7m2 0 (đúng với mọi m). Vậy với mọi giá trị của m phương trình luôn có nghiệm. b) Gọi x1 và x2 là nghiệm của phương trình. 2 1 m x1 x2 S 7 Áp dụng hệ thức Vi-ét, ta có: (I) . m2 x x P 1 2 7 8
- 2 2 2 Theo bài, ta có hệ thức: x1 x2 = x1 x2 2x1x2 (II). Thay (I) vào (II), ta có: 2 2 2 2 2 2 1 m m 18m 8m 4 x1 x2 2. . 7 7 49 * Ví dụ 2. Cho phương trình x2 - 6x + m = 0. Tính giá trị của m, biết rằng phương trình có hai nghiệm x1, x2 thỏa mãn điều kiện x1 x2 4 . Giải Phương trình có hai nghiệm x1, x2 khi và chỉ khi: ' 0 3 2 m 9 m 0 m 9. x1 x2 6 (1) Áp dụng hệ thức Vi-ét, ta có: x1x2 m (2) Theo bài: x1 x2 4 (3). Giả hệ gồm (1) và (3), ta được: 2x1 10 x1 5 x2 6 x1 6 5 1. Thay x1 = 5, x2 = 1 vào (2), ta có: 5.1 = m m = 5 (thỏa mãn điều kiện) Vậy với m = 5 thì x1 x2 4 . * Ví dụ 3. Cho phương trình: x 2 - 2(m +1)x + 2m = 0 (1) (với ẩn là x ). a) Giải phương trình (1) khi m =1. b) Chứng minh phương trình (1) luôn có hai nghiệm phân biệt với mọi m. Giải a) Khi m = 1 ta có phương trình x2 – 4x + 2 = 0 . Giải phương trình được x1 2 2; x2 2 2 b) Ta có ' m2 1 0 với mọi m. Vậy phương trình luôn có hai nghiệm phân biệt. * Ví dụ 4. Cho phương trình x2 – 2(m – 1)x + 2m – 4 = 0 (có ẩn số là x). a) Chứng minh rằng phương trình có hai nghiệm phân biệt. b) Gọi x1, x2 là hai nghiệm của phương trình đã cho. 2 2 Tìm giá trị nhỏ nhất của y = x1 x2 Giải 9
- a) Ta có ' m 1 2 2m 4 m2 2m 1 2m 4 m 2 2 1 0 với mọi m. Vậy phương trình có hai nghiệm phân biệt. x1 x2 2(m 1) 2m 2 (1) b) Theo hệ thức Vi-ét, ta có: x1x2 2m 4 (2) 2 2 2 Theo bài: y = x1 x2 = x1 x2 2x1x2 (3) Thay (1) và (2) vào (3), ta có: y = 2m 2 2 2 2m 4 4m2 12m 12 2m 3 2 3. Vì 2m 3 2 0 với mọi m nên suy ra y = 2m 3 2 3 3. 3 3 Dấu “=” xảy ra 2m 3 0 m . Vậy ymin = 3 m 2 2 Dạng toán 8: Xét dấu các nghiệm. * Phương pháp: Dùng hệ thức Vi-ét ta có thể xét dấu các nghiệm x 1, x2 của phương trình ax2 + bx + c = 0 (a 0) dựa trên kết quả: c - Phương trình có hai nghiệm trái dấu x 0 x P 0. 1 2 a 0 ' 0 - Phương trình có hai nghiệm cùng dấu . P 0 0 ' 0 - Phương trình có hai nghiệm dương P 0 . S 0 0 ' 0 - Phương trình có hai nghiệm âm P 0 . S 0 * Ví dụ 1. Cho phương trình x 2 - 2(m + 1)x – m + 1 = 0. Xác định m để phương trình: a) Có hai nghiệm trái dấu. b) Có hai nghiệm dương phân biệt. Giải c a) Để phương trình có hai nghiệm trái dấu P 1 m 0 m 1 a 10
- Vậy với m < 1 thì phương trình có hai nghiệm trái dấu. b) Để phương trình có hai nghiệm dương phân biệt 0 x1 x2 ' 0 m2 3m 0 P 0 1 m 0 0 m 1. S 0 2 m 1 0 Vậy với 0 < m < 1 thì phương trình có hai nghiệm dương phân biệt. * Ví dụ 2. Cho phương trình mx 2 - 6x + m = 0. Tìm m để phương trình có hai nghiệm âm Giải Để phương trình có hai nghiệm âm x1 x2 0 m 0 a 0 9 m2 0 m 0 ' 0 m 3 m 3 0 3 m 0. P 0 m 1 0 S 0 6 m 0 0 m Vậy với 3 m 0 thì phương trình có hai nghiệm âm. III: KẾT LUẬN: Trên đây là những kinh nghiệm mà tôi đã học hỏi, đúc kết trong quá trình công tác . Do năng lực và thời gian có hạn nên sáng kiến kinh nghiệm này chắc hẳn còn nhiều thiếu sót hoặc chưa phù hợp, rất mong sự đóng góp ý kiến quý báu của quý thầy cô để sáng kiến kinh nghiệm được hoàn chỉnh hơn. Xin chân thành cảm ơn ban giám hiệu nhà trường đã tạo điều kiện tốt cho giáo viên nghiên cứu và thực hiện sáng kiến kinh nghiệm này. Xin trân trọng cảm ơn quý thầy cô đã hỗ trợ cho tôi trong công tác! 11

