Tài liệu Bồi dưỡng thường xuyên môn Sinh học năm 2017
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tài liệu Bồi dưỡng thường xuyên môn Sinh học năm 2017", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên.
File đính kèm:
tai_lieu_boi_duong_thuong_xuyen_mon_sinh_hoc_nam_2017.pdf
Nội dung tài liệu: Tài liệu Bồi dưỡng thường xuyên môn Sinh học năm 2017
- MỤC LỤC Bảng chữ viết tắt 6 Phần 1: MỞ ĐẦU 7 Phần 2: NỘI DUNG 8 1. Phƣơng pháp dạy học và kỹ thuật dạy học 8 1.1. Phương pháp dạy học 8 1.2. Kỹ thuật dạy học 8 1.3. Một số vấn đề lưu ý 9 2. Một số phƣơng pháp dạy học tích cực sử dụng trong môn 9 Sinh học 2.1. Phương pháp dạy học nhóm 9 2.1.1. Bản chất 9 2.1.2. Quy trình thực hiện 9 2.1.3. Một số lưu ý 10 2.2. Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình 10 2.2.1. Bản chất 10 2.2.2. Quy trình thực hiện 10 2.2.3. Một số lưu ý 11 2.3. Phương pháp giải quyết vấn đề 11 2.3.1. Bản chất 11 2.3.2. Quy trình thực hiện 11 2.3.3. Một số lưu ý 11 2.4. Phương pháp đóng vai 12 2.4.1. Bản chất 12 2.4.2. Quy trình thực hiện 12 2.4.3. Một số lưu ý 12 2.5. Phương pháp trò chơi 13 2.5.1. Bản chất 13 2.5.2. Quy trình thực hiện 13 2.5.3. Một số lưu ý 13 2.6. Phương pháp dạy học dự án 14 2.6.1. Bản chất 14 1
- 2.6.2. Quy trình thực hiện 14 2.6.3. Một số lưu ý 14 2.7. Phương pháp bàn tay nặn bột 15 2.7.1. Bản chất 15 2.7.2. Quy trình thực hiện 15 2.7.3. Một số lưu ý 16 2.8. Phương pháp dạy học góc 17 2.8.1. Bản chất 17 2.8.2. Quy trình thực hiện 17 2.8.3. Một số lưu ý 17 3. Một số kỹ thuật dạy học tích cực sử dụng trong môn Sinh học 18 3.1. Kỹ thuật khăn trải bàn 18 3.1.1. Khái niệm 18 3.1.2. Cách tiến hành 18 3.2. Kỹ thuật mảnh ghép 19 3.2.1. Khái niệm 19 3.2.2. Cách tiến hành 19 3.3. Kỹ thuật KWL 20 3.3.1. Khái niệm 20 3.3.2. Cách tiến hành 20 3.4. Sơ đồ tư duy 21 3.4.1. Khái niệm 21 3.4.2. Cách tiến hành 22 3.4.3. Ứng dụng của sơ đồ tư duy trong dạy học 23 3.5. Kỹ thuật sử dụng phiếu học tập 23 3.5.1. Khái niệm 23 3.5.2.Các dạng phiếu học tập 23 3.5.3.Vai trò của phiếu học tập 24 3.5.4. Cấu trúc phiếu học tập 24 3.5.5. Sử dụng phiếu học tập 24 3.6. Kỹ thuật Động não 27 3.6.1. Khái niệm 27 2
- 3.6.2. Quy tắc của động não 27 3.6.3.Cách tiến hành 27 3.6.4. Ứng dụng 27 3.7. Động não viết 27 3.7.1. Khái niệm 27 3.7.2. Cách thực hiện 27 3.8. Kỹ thuật động não không công khai 28 3.9. Kỹ thuật tia chớp 28 3.9.1. Khái niệm 28 3.9.2. Cách thực hiện 28 3.9.3. Lưu ý khi sử dụng 28 3.10. Kỹ thuật công đoạn 28 3.10.1. Khái niệm 28 3.10.2.Cách tiến hành 29 3.11. Kỹ thuật “bể cá” 29 3.11.1. Khái niệm 29 3.11.2. Cách thực hiện 29 3.12. Kỹ thuật phân tích phim Video 31 3.13. Kỹ thuật phòng tranh 31 3.14. Kỹ thuật “neo kiến thức bằng câu đố” 31 3.14.1.Khái niệm 31 3.14.2. Cách tiến hành 31 3.15. Kỹ thuật “Đóng vai” 31 3.15.1. Khái niệm 31 3.15.2. Cách tiến hành 31 3.16. Kỹ thuật đặt câu hỏi 32 3.16.1. Mục đích của việc đặt câu hỏi 32 3.16.2. Kĩ thuật đặt câu hỏi theo thang phân loại của Bloom 32 3.17. Kỹ thuật XYZ 37 3.17.1. Khái niệm 37 3.17.2. Cách thực hiện: ví dụ XYZ = 635 38 3.18. Kỹ thuật "ổ bi" 38 3
- 3.18.1.Khái niệm 38 3.18.2. Cách thực hiện 38 3.19. Kỹ thuật tranh luận ủng hộ – phản đối 38 3.19.1. Khái niệm 38 3.19.2. Cách thực hiện 38 3.20. Kỹ thuật thu, nhận thông tin phản hồi 39 3.21. Kỹ thuật "3 lần 3" 39 3.21.1. Khái niệm 39 3.21.2.Cách tiến hành 39 3.22. Kỹ thuật 5W1H 40 3.22.1.Khái niệm 40 3.22.2.Cách thực hiện 40 3.23. Kỹ thuật chia nhóm 40 3.24. Kỹ thuật giao nhiệm vụ 41 3.25. Kỹ thuật "trình bày 1 phút" 41 3.26. Kỹ thuật "chúng em biết 3" 41 3.27. Kỹ thuật "hỏi và trả lời" 42 3.28. Kỹ thuật "hỏi chuyên gia" 42 3.29. Kỹ thuật "hoàn tất một nhiệm vụ" 42 3.30. Kỹ thuật "viết tích cực" 42 3.31. Kỹ thuật "đọc hợp tác" 43 3.32. Kỹ thuật "nói cách khác" 43 3.33. Kỹ thuật tóm tắt nội dung tài liệu theo nhóm 44 4. Vận dụng một số kỹ thuật dạy học tích cực vào dạy học một 44 số chủ đề Sinh học THCS 4.1. Chủ đề 1: HOA VÀ SINH SẢN HỮU TÍNH (SINH HỌC 6) 44 4.2. Chủ đề 2: LỚP CHIM (SINH HỌC 7) 45 4.3. Chủ đề 3: TRAO ĐỔI CHẤT VÀ NĂNG LƢỢNG (SINH HỌC 8) 49 4.4. Chủ đề 4: SINH SẢN (Lớp 8) 53 4.5. Chủ đề 5: ADN VÀ GEN (Sinh học 9) 56 4.6. Chủ đề 6: CON NGƢỜI, DÂN SỐ VÀ MÔI TRƢỜNG 57 4.7. Chủ đề 7: BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG (SINH HỌC 9) 58 4
- 4.8. Chủ đề 8: DI TRUYỀN HỌC NGƢỜI (Sinh học 9) 59 Phần 3: KẾT LUẬN 61 TÀI LIỆU THAM KHẢO 62 5
- BẢNG CHỮ VIẾT TẮT GV : Giáo viên HS : Học sinh KTDH : Kỹ thuật dạy học NN : Nông nghiệp NST : Nhiễm sắc thể PHT : Phiếu học tập PPDH : Phƣơng pháp dạy học THCS : Trung học cơ sở TNTN : Tài nguyên thiên nhiên VC - NL : Vật chất - năng lƣợng XH : Xã hội 6
- Phần 1: MỞ ĐẦU Phƣơng pháp, kỹ thuật dạy học tích cực hay phƣơng pháp, kỹ thuật giáo dục chủ động là những cách gọi để chỉ những phƣơng pháp, cách thức, kỹ thuật khác nhau làm cho giờ học sinh động, hấp dẫn, ngƣời học đƣợc làm việc, đƣợc sáng tạo. Khi áp dụng các phƣơng pháp dạy học tích cực, giờ giảng của mỗi giáo viên trở nên sinh động, hấp dẫn và có ý nghĩa. Ngƣời học là trung tâm những vai trò, uy tín của ngƣời thầy đƣợc đề cao hơn. Bên cạnh đó khả năng chuyên môn của ngƣời thầy sẽ tăng lên nhờ áp lực của phƣơng pháp, bởi nội dung kiến thức của từng giờ giảng phải đƣợc cập nhật liên tục để đáp ứng các câu hỏi của ngƣời học trong thời đại thông tin rộng, mở. Dạy học là quá trình trao đổi kiến thức giữa thầy và trò. Nếu thầy chỉ thuyết trình, có gì nói nấy thì những gì thầy giảng chỉ là kiến thức một chiều. Có thể ngƣời học đã biết những kiến thức ấy, có thể là những kiến thức không hữu ích đối với cuộc sống hiện tại và tƣơng lai của họ. Ngƣời thầy phải luôn đổi mới bài giảng cũng nhƣ phong cách lên lớp. Nhƣ vây, ngƣời dạy cũng sẽ thu đƣợc từ học trò của mình rất nhiều kiến thức thực tế. Mối quan hệ thầy - trò sẽ trở nên gần gũi qua việc giải quyết các tình huống liên quan đến nội dung bài học và cuộc sống của ngƣời học. Khi giáo viên dạy học bằng phƣơng pháp dạy học tích cực, ngƣời học thấy họ được học chứ không bị học. Ngƣời học đƣợc chia sẻ những kiến thức và kinh nghiệm của mình đồng thời với việc bổ sung những kiến thức, kinh nghiệm không chỉ từ ngƣời thầy mà còn từ chính các bạn trong lớp. Họ hạnh phúc khi đƣợc học, đƣợc sáng tạo, đƣợc làm, đƣợc thể hiện. Nhờ học theo hƣớng tích cực mà họ ghi nhớ sâu kiến thức và tăng khả năng áp dụng vào thực tế. Sử dụng phƣơng pháp, kỹ thuật dạy học tích cực chính là tìm mọi cách giúp ngƣời học đƣợc chủ động trong việc học, cho họ đƣợc khám phá năng lực của chính mình. Ngƣời dạy cần giúp ngƣời học có đƣợc sự tự tin, có trách nhiệm với bản thân để từ đó chia sẻ trách nhiệm với cộng động. Muốn ngƣời học có đƣợc sự tự tin và trách nhiệm với chính bản thân, với cộng đồng, ngƣời học cần đƣợc học theo phƣơng pháp, kỹ thuật tích cực. Chỉ khi ngƣời học đƣợc tự khám phá kiến thức, tự học, tự làm và tự bổ sung cho nhau thì kiến thức mới trở thành tri thức của ngƣời học, chuyển thành hành động, thành thói quen hàng ngày của họ. Vì vậy, phƣơng pháp, kỹ thuật dạy học tích cực là bắt buộc sử dụng nhuần nhuyễn, hợp lý trong dạy học Sinh học THCS theo định hƣớng phát triển năng lực của học sinh, đáp ứng đổi mới Chƣơng trình phổ thông tổng thể trong thời gian tới. 7
- Phần 2: NỘI DUNG 1. Phƣơng pháp dạy học và kỹ thuật dạy học 1.1. Phương pháp dạy học PPDH là lĩnh vực rất phức tạp và đa dạng. Có nhiều quan điểm, quan niệm khác nhau về PPDH. Trong tài liệu này, PPDH được hiểu là cách thức, là con đường hoạt động chung giữa GV và HS, trong những điều kiện dạy học xác định, nhằm đạt tới mục đích dạy học. PPDH có 3 bình diện: - Bình diện vĩ mô nhấn mạnh đến quan điểm về PPDH. Ví dụ: Dạy học hƣớng vào ngƣời học; dạy học phát huy tính tích cực của HS; ... Quan điểm dạy học là những định hƣớng tổng thể cho các hành động của PPDH, trong đó có sự kết hợp giữa các nguyên tắc dạy học, những cơ sở lý thuyết của lý luận dạy học, những điều kiện dạy học và tổ chức dạy học. Quan điểm dạy học là những định hƣớng mang tính chiến lƣợc, cƣơng lĩnh, là mô hình lý thuyết của PPDH. - Bình diện trung gian nhấn mạnh đến PPDH cụ thể. Ví dụ: Phƣơng pháp đóng vai, thảo luận, nghiên cứu trƣờng hợp điển hình, xử lý tình huống, trò chơi,.... Ở bình diện này, khái niệm PPDH đƣợc hiểu với nghĩa hẹp, là những hình thức, cách thức hành động của GV và HS nhằm thực hiện những mục tiêu dạy học xác định, phù hợp với những nội dung và điều kiện dạy học cụ thể. PPDH cụ thể quy định những mô hình hành động của GV và HS. Trong mô hình này, thƣờng không có sự phân biệt giữa PPDH và hình thức dạy học. Các hình thức tổ chức hay hình thức xã hội (nhƣ dạy học theo nhóm) cũng đƣợc gọi là các PPDH. - Bình diện vi mô nhấn mạnh đến kỹ thuật dạy học. Ví dụ: kỹ thuật chia nhóm, kỹ thuật giao nhiệm vụ, kỹ thuật đặt câu hỏi, kỹ thuật khăn trải bàn, kỹ thuật phòng tranh, kỹ thuật các mảnh ghép, kỹ thuật hỏi chuyên gia, kỹ thuật hoàn tất một nhiệm vụ,... 1.2. Kỹ thuật dạy học KTDH là những biện pháp, cách thức hành động của GV trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. Các KTDH chƣa phải là các PPDH độc lập mà là những thành phần của PPDH. Chẳng hạn, trong phƣơng pháp thảo luận nhóm có các KTDH nhƣ: kỹ thuật chia nhóm, kỹ thuật khăn trải bàn, kỹ thuật phòng tranh, kỹ thuật các mảnh ghép,... Tóm lại, quan điểm dạy học là khái niệm rộng, định hƣớng cho việc lựa chọn các PPDH cụ thể. Các PPDH là khái niệm hẹp hơn, đƣa ra mô hình hành động. KTDH là khái niệm hẹp nhất, thể hiện cách thức, quá trình thực hiện các tình huống hành động. 8
- 1.3. Một số vấn đề lưu ý - Mỗi quan điểm dạy học có những PPDH cụ thể phù hợp với nó. Mỗi PPDH cụ thể có các KTDH đặc thù. Tuy nhiên, có những PPDH cụ thể phù hợp với nhiều quan điểm dạy học, cũng nhƣ có những KTDH đƣợc sử dụng trong nhiều PPDH khác nhau. Ví dụ: Kỹ thuật đặt câu hỏi đƣợc dùng trong cả phƣơng pháp đàm thoại và phƣơng pháp thảo luận hay các phƣơng pháp khác. - Việc phân biệt giữa PPDH và KTDH chỉ mang tính tƣơng đối, nhiều khi không rõ ràng. Ví dụ: động não (brainstorming) có trƣờng hợp đƣợc coi là PPDH, có trƣờng hợp lại đƣợc coi là KTDH. - Có những PPDH chung cho nhiều môn học, nhƣng có những PPDH đặc thù của từng môn học hoặc nhóm môn học. Ví dụ: Phƣơng pháp đọc bản đồ đặc trƣng cho môn Địa lý. - Có thể có nhiều tên gọi khác nhau cho một PPDH hoặc KTDH. Ví dụ: Brainstorming có ngƣời dịch thành "động não", có ngƣời dịch thành "công não" hay "tấn công não",... 2. Một số phƣơng pháp dạy học tích cực sử dụng trong môn Sinh học 2.1. Phương pháp dạy học nhóm 2.1.1. Bản chất Dạy học nhóm còn đƣợc gọi là "dạy học hợp tác", "dạy học theo nhóm nhỏ", trong đó HS của một lớp học đƣợc chia thành các nhóm nhỏ, trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc. Kết quả làm việc của nhóm đƣợc trình bày và đánh giá trƣớc lớp. Dạy học nhóm nếu đƣợc tổ chức tốt sẽ phát huy đƣợc tính tích cực, tính trách nhiệm, phát triển năng lực cộng tác làm việc và năng lực giao tiếp của HS. 2.1.2. Quy trình thực hiện Tiến trình dạy học nhóm có thể đƣợc chia thành 3 giai đoạn cơ bản: - Làm việc toàn lớp: Nhập đề và giao nhiệm vụ: + Giới thiệu chủ đề + Xác định nhiệm vụ các nhóm + Thành lập nhóm - Làm việc nhóm: + Chuẩn bị chỗ làm việc + Lập kế hoạch làm việc 9
- + Thỏa thuận quy tắc làm việc + Tiến hành giải quyết các nhiệm vụ + Chuẩn bị báo cáo kết quả - Làm việc toàn lớp: Trình bày kết quả, đánh giá + Các nhóm trình bày kết quả + Đánh giá kết quả 2.1.3. Một số lưu ý - Có rất nhiều cách để thành lập nhóm, căn cứ vào các tiêu chí khác nhau, không nên áp dụng một tiêu chí duy nhất trong cả năm học. - Số lƣợng HS/1 nhóm nên từ 4-6. - Nhiệm vụ của các nhóm có thể giống nhau, hoặc mỗi nhóm nhận một nhiệm vụ khác nhau, là các phần nhỏ trong một chủ đề chung. - Dạy học nhóm thƣờng đƣợc áp dụng để đi sâu, luyện tập, củng cố một chủ đề đã học hoặc cũng có thể trong trƣờng hợp tìm hiểu một chủ đề mới. - Các câu hỏi kiểm tra dùng cho việc chuẩn bị dạy học nhóm: + Chủ đề có hợp với dạy học nhóm không? + Các nhóm làm việc với nhiệm vụ giống hay khác nhau? + HS đã có đủ kiến thức, điều kiện cho công việc nhóm chƣa? + Cần trình bày nhiệm vụ làm việc nhóm nhƣ thế nào? + Cần chia nhóm theo tiêu chí nào? + Cần tổ chức phòng làm việc, kê bàn ghế ra sao? 2.2. Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình 2.2.1. Bản chất Nghiên cứu trƣờng hợp điển hình là phƣơng pháp sử dụng một câu chuyên có thật hoặc chuyện đƣợc viết dựa trên những trƣờng hợp thƣờng xảy ra trong cuộc sống hoặc thực tiễn để minh chứng cho một vấn đề hay một số vấn đề. Đôi khi nghiên cứu trƣờng hợp điển hình có thể đƣợc thực hiện trên video hoặc phƣơng tiện khác mà không phải trên văn bản viết. 2.2.2. Quy trình thực hiện Các bƣớc nghiên cứu trƣờng hợp điển hình có thể là: - HS đọc (xem hoặc nghe) về trƣờng hợp điển hình. - HS suy nghĩ về (có thể viết một vài suy nghĩ trƣớc khi thảo luận với HS khác). 10
- - HS thảo luận về trƣờng hợp điển hình theo các câu hỏi hƣớng dẫn của GV. 2.2.3. Một số lưu ý - Vì trƣờng hợp điển hình đƣợc nêu lên nhằm phản ánh tính đa dạng của cuộc sống thực, nên nó phải tƣơng đối phức tạp, với các tuyến nhân vật và những tình huống khác nhau chứ không phải là một câu chuyện đơn giản. - Trƣờng hợp điển hình có thể dài hay ngắn, tùy từng nội dung vấn đề song phải phù hợp với chủ đề bài học, phù hợp với trình độ HS và thời lƣợng cho phép. - Tùy từng trƣờng hợp, có thể tổ chức cho cả lớp cùng nghiên cứu một trƣờng hợp điển hình hoặc phân công mỗi nhóm nghiên cứu một trƣờng hợp khác nhau. 2.3. Phương pháp giải quyết vấn đề 2.3.1. Bản chất Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là PPDH đặt ra trƣớc HS các vấn đề nhận thức có chứa đựng mâu thuẫn giữa cái đã biết và cái chƣa biết, chuyển HS vào tình huống có vấn đề, kích thích họ tự lực, chủ động và có nhu cầu mong muôn giải quyết vấn đề. 2.3.2. Quy trình thực hiện - Xác định, nhận dạng vấn đề, tình huống. - Thu thập thông tin có liên quan đến vấn đề, tình huống đặt ra. - Liệt kê các cách giải quyết có thể có. - Phân tích, đánh giá kết quả mỗi cách giải quyết (ƣu điểm, hạn chế, cảm xúc, giá trị,...). - So sánh kết quả các cách giải quyết. - Lựa chọn cách giải quyết tối ƣu nhất. - Thực hiện theo cách giải quyết đã lựa chọn. - Rút kinh nghiệm cho việc giải quyết những vấn đề, tình huống khác. 2.3.3. Một số lưu ý Các tình huống đƣa ra để HS xử lý, giải quyết cần thỏa mãn các yêu cầu sau: - Phù hợp với chủ đề bài học. - Phù hợp với trình độ nhận thức của HS. - Vấn đề, tình huống phải gần gũi với cuộc sống thực của HS. - Vấn đề, tình huống có thể diễn tả bằng kênh chữ hoặc kênh hình hoặc kết hợp cả hai kênh hay qua tiểu phẩm đóng vai của HS. 11
- - Vấn đề, tình huống cần có độ dài vừa phải. - Vấn đề, tình huống phải chứa đựng những mâu thuẫn cần giải quyết, gợi ra cho HS nhiều hƣớng suy nghĩ, nhiều cách giải quyết khác nhau. - Khi tổ chức cho HS giải quyết, xử lý vấn đề, tình huống cần chú ý: + Các nhóm HS có thể giải quyết cùng một vấn đề, tình huống hoặc các vấn đề, tình huống khác nhau, tùy theo mục đích của hoạt động. + HS cần xác định rõ vấn đề trƣớc khi đi vào giải quyết vấn đề. + Cần sử dụng phƣơng pháp động não để HS liệt kê các cách giải quyết có thể có. + Cách giải quyết tối ƣu đối với mỗi HS có thể giống hoặc khác nhau. 2.4. Phương pháp đóng vai 2.4.1. Bản chất Đóng vai là phƣơng pháp tổ chức cho HS thực hành, "làm thử" một số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định. Đây là phƣơng pháp nhằm giúp HS suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách tập trung vào một sự việc cụ thể mà các em vừa thực hiện hoặc quan sát đƣợc. Việc "diễn" không phải là phần chính của phƣơng pháp này mà điều quan trọng là sự thảo luận sau phần "diễn" ấy. 2.4.2. Quy trình thực hiện Có thể tiến hành đóng vai theo các bƣớc sau: - GV nêu chủ đề, chia nhóm và giao tình huống, yêu cầu đóng vai cho từng nhóm. Trong đó có quy định rõ thời gian chuẩn bị, thời gian đóng vai cho từng nhóm. - Các nhóm thảo luận chuẩn bị đóng vai. - Các nhóm lên đóng vai. - Lớp thảo luận, nhận xét về cách ứng xử và cảm xúc của các vai diễn, về ý nghĩa của các cách ứng xử. - GV kết luận, định hƣớng cho HS về cách ứng xử tích cực trong tình huống đã cho. 2.4.3. Một số lưu ý Tính huống đóng vai phải phù hợp với chủ đề bài học, phù hợp với lứa tuổi, trình độ HS và điều kiện, hoàn cảnh lớp học. - Tình huống không nên quá dài và phức tạp, vƣợt quá thời gian cho phép. - Tình huống phải có nhiều cách giải quyết. 12
- - Tình huống cần "mở" để giúp HS tự tìm cách giải quyết, cách ứng xử phù hợp, không cho trƣớc "kịch bản", lời thoại. - Mỗi tình huống có thể phân công một hoặc nhiều nhóm cùng đóng vai. - Phải dành thời gian phù hợp cho HS thảo luận, xây dựng kịch bản và chuẩn bị đóng vai. - Cần quy định rõ thời gian thảo luận và đóng vai của các nhóm. - Trong khi HS thảo luận và chuẩn bị đóng vai, GV nên đi đến từng nhóm lắng nghe và gợi ý, giúp HS khi cần thiết. - Các vai diễn nên để HS xung phong hoặc tự phân công nhau đảm nhận. - Nên khích lệ cả những HS nhút nhát cùng tham gia. - Nên có hóa trang, đạo cụ đơn giản để tăng tính hấp dẫn của tiểu phẩm đóng vai. 2.5. Phương pháp trò chơi 2.5.1. Bản chất Phƣơng pháp trò chơi là phƣơng pháp tổ chức cho HS tìm hiểu một vấn đề hay thực nghiệm những hành động, những thái độ, những việc làm thông qua một trò chơi nào đó. 2.5.2. Quy trình thực hiện - GV phổ biến tên trò chơi, nội dung và luật chơi cho HS - Chơi thử (nếu cần thiết) - HS tiến hành chơi - Đánh giá sau trò chơi - Thảo luận về ý nghĩa giáo dục của trò chơi 2.5.3. Một số lưu ý - Trò chơi phải dễ tổ chức và thực hiện, phải phù hợp với chủ đề bài học, với trình độ và đặc điểm HS, với quỹ thời gian, với hoàn cảnh, điều kiện thực tế của lớp học, đồng thời phải không gây nguy hiểm cho HS. - HS phải nắm đƣợc quy tắc chơi và phải tôn trọng luật chơi. - Phải quy định rõ thời gian, địa điểm chơi. - Phải phát huy đƣợc tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS, tạo điều kiện cho HS tham gia tổ chức, điều khiển tất cả các khâu: chuẩn bị, tiến hành trò chơi và đánh giá sau khi chơi. - Trò chơi phải đƣợc luân phiên, thay đổi một cách hợp lý để không gây nhàm chán cho HS. 13
- - Sau khi chơi, GV cần cho HS thảo luận để nhận ra ý nghĩa giáo dục của trò chơi. 2.6. Phương pháp dạy học dự án 2.6.1. Bản chất Dạy học theo dự án còn gọi là phƣơng pháp dự án, trong đó HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với thực tiễn, kết hợp lý thuyết với thực hành. Nhiệm vụ này đƣợc ngƣời học thực hiện với tính tự lực cao, từ việc lập kế hoạch đến việc thực hiện và đánh giá kết quả thực hiện dự án. Hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm. Kết quả dự án là những sản phẩm hành động có thể giới thiệu đƣợc. 2.6.2. Quy trình thực hiện Quy trình thực hiện dạy học dự án gồm 3 bƣớc: - Bƣớc 1: Lập kế hoạch + Lựa chọn chủ đề + Xây dựng tiểu chủ đề + Lập kế hoạch các nhiệm vụ học tập - Bƣớc 2: Thực hiện dự án + Thu thập thông tin + Thực hiện điều tra + Thảo luận với các thành viên khác + Tham vấn GV hƣớng dẫn - Bƣớc 3: Tổng hợp kết quả + Tổng hợp các kết quả + Xây dựng sản phẩm + Trình bày kết quả + Phản ánh lại quá trình học tập 2.6.3. Một số lưu ý - Các dự án học tập đƣợc lựa chọn cần góp phần gắn việc học tập trong nhà trƣờng với thực tiễn đời sống, xã hội, có sự kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và vận dụng lý thuyết vào hoạt động thực tiễn, thực hành. - Nhiệm vụ dự án cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ và khả năng của HS. - HS đƣợc tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú cá nhân. 14
- - Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp. - Các dự án học tập thƣờng đƣợc thực hiện theo nhóm, trong đó có sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm. - Sản phẩm của dự án không giới hạn trong những thu hoạch lý thuyết, sản phẩm này có thể sử dụng, công bố, giới thiệu. 2.7. Phương pháp bàn tay nặn bột 2.7.1. Bản chất - Bàn tay nặn bột là một phƣơng pháp dạy học tích cực dựa trên thí nghiệm, nghiên cứu, áp dụng giảng dạy cho các môn khoa học tự nhiên. Phƣơng pháp này chú trọng tới việc hình thành kiến thức cho HS bằng các thí nghiệm tìm tòi, nghiên cứu để chính các em tìm ra câu trả lời cho các vấn đề đƣợc đặt ra trong cuộc sống thông qua tiến hành thí nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu hoặc điều tra. Với một vấn đề khoa học, HS có thể đặt ra câu hỏi, giả thiết từ hiểu biết ban đầu, tiến hành thí nghiệm, nghiên cứu, kiểm chứng, so sánh, phân tích, thảo luận và đƣa ra kết luận phù hợp. Phƣơng pháp này kích thích sự tò mò, ham mê khám phá của HS. - Cũng nhƣ các PPDH tích cực khác, phƣơng pháp "Bàn tay nặn bột" luôn coi HS là trung tâm của quá trình nhận thức, chính các em là ngƣời tìm ra câu trả lời và lĩnh hội kiến thức dƣới sự giúp đỡ của GV. - GV nêu vấn đề để HS tự đi tìm tình huống cần giải quyết thông qua hoạt động thực hành, thí nghiệm do chính các em tự làm, hoạt động thảo luận nhóm để đƣa ra những giả thiết. - GV giúp HS chứng minh những giả thiết của các em và cùng các em tìm ra câu trả lời đúng. - Mục tiêu của phƣơng pháp "Bàn tay nặn bột" là tạo nên tính tò mò, ham muốn khám phá, yêu và say mê khoa học của HS. - Ngoài việc chú trọng đến kiến thức khoa học, phƣơng pháp "Bàn tay nặn bột" còn chú ý đến việc rèn luyện kỹ năng diễn đạt thông qua ngôn ngữ nói và viết cho HS. - Phƣơng pháp "Bàn tay nặn bột" là phƣơng pháp giảng dạy khoa học dựa trên tìm tòi, khám phá. 2.7.2. Quy trình thực hiện - Tiến trình của một giờ dạy theo phƣơng pháp "Bàn tay nặn bột" gồm 3 bƣớc: + Bƣớc 1: Đƣa ra tình huống có vấn đề và xác định vấn đề cần giải quyết. + Bƣớc 2: Tổ chức các hoạt động để giải quyết vấn đề 15
- + Bƣớc 3: Củng cố, định hƣớng mở rộng - Tiến trình của một thực nghiệm theo phƣơng pháp "Bàn tay nặn bột" gồm 5 bƣớc: + Bƣớc 1: Đƣa ra tình huống có vấn đề. + Bƣớc 2: HS làm việc cá nhân hoặc theo nhóm với nhiệm vụ là đƣa ra câu hỏi, dự đoán kết quả, giải thích. + Bƣớc 3: Tiến hành thực nghiệm. + Bƣớc 4: So sánh kết quả với dự đoán. + Bƣớc 5: Kết luận, mở rộng. 2.7.3. Một số lưu ý * Vai trò của GV khi sử dụng phƣơng pháp "Bàn tay nặn bột". - GV là ngƣời hƣớng dẫn: + Đề ra những tình huống, những thử thách. + Định hƣớng các hoạt động. + Thu hẹp những cái có thể. + Chỉ ra thông tin. - GV là ngƣời trung gian: + Là mắt xích trung gian giữa "thế giới" khoa học và HS. + Là ngƣời đàm phán với HS về những thay đổi nhận thức liên quan với những câu hỏi đƣợc xử lý, với các thiết bị thực nghiệm thích đáng, với mô hình giải thích hợp lý. + Đảm bảo sự đoán trƣớc và giải quyết các xung đột nhận thức. + Hành động bên cạnh với mỗi HS cũng nhƣ với mỗi nhóm HS và cả lớp. * Vai trò của HS trong giờ học sử dụng phƣơng pháp "Bàn tay nặn bột" - HS quan sát một hiện tƣợng của thế giới thực tại và gần gũi với chúng về đề tài mà từ đó chúng sẽ hình thành các nghi vấn. - HS tìm tòi, suy nghĩ và đề ra những bƣớc đi cụ thể của thực nghiệm, hoặc chỉnh lý lại những lần thất bại nhờ tra cứu tƣ liệu. - HS trao đổi và lập luận trong quá trình hoạt động, chúng chia sẻ với nhau những ý tƣởng của mình, cọ sát những quan điểm của nhau và hình thành những kết luận tạm thời hoặc cuối cùng bằng ghi chép, biết phát biểu về vấn đề mình thực hiện. Tóm lại, trong phƣơng pháp "Bàn tay nặn bột", HS đã biết lắng nghe, ghi nhận, tôn trọng ý kiến của thành viên khác, đồng thời biết bảo vệ ý kiến của mình. 16
- 2.8. Phương pháp dạy học góc 2.8.1. Bản chất PPDH góc là một hình thức tổ chức hoạt động học tập. Theo đó, ngƣời học thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại vị trí cụ thể trong không gian lớp học, đáp ứng nhiều phong cách học khác nhau. Học theo góc, ngƣời học đƣợc lựa chọn hoạt động, phong cách học, đƣợc tiếp nhận nhiều cơ hội nhƣ: - Cơ hội khám phá, thực hành, mở rộng, phát triển sáng tạo. - Cơ hội đọc hiểu các nhiệm vụ và hƣớng dẫn bằng văn bản của ngƣời dạy. - Cơ hội cá nhân tự áp dụng và trải nghiệm các vấn đề nghiên cứu. Do vậy, học theo góc kích thích ngƣời học tích cực thông qua hoạt động để mở rộng sự tham gia, nâng cao hứng thú và cảm giác thoải mái, đảm bảo học sâu, hiệu quả bền vững, tƣơng tác mang tính cá nhân cao giữa thầy và trò, tránh tình trạng ngƣời học phải chờ đợi. Ví dụ: Khi dạy chủ đề về môi trƣờng có thể tổ chức các góc: viết; đọc; vẽ trang; xem băng hình; thảo luận ... về các nội dung nhỏ của chủ đề. 2.8.2. Quy trình thực hiện Dạy học theo góc có thể áp dụng ở hầu hết các dạng bài học và các bài tập tích hợp kiến thức nhiều môn học. Ví dụ: Vẽ hình dạng ngoài của động, thực vật Góc 1: Tìm hiểu các bƣớc vẽ - Khám phá Góc 2: Quan sát, nhận xét các bƣớc vẽ - Trải nghiệm Góc 3: Quan sát, nhận xét mẫu - Phân tích Góc 4: Thực hành - Áp dụng Việc phân chia các góc theo các phong cách và nội dung học tập không nhất thiết phải đủ tất cả 4 góc nhƣ trên mà có thể linh hoạt tổ chức 2 hoặc 3 góc tùy theo điều kiện và nội dung học tập, nhằm đảm bảo học sâu, thoải mái. 2.8.3. Một số lưu ý Dạy học theo góc có những điểm tƣơng đồng với dạy học theo nhóm, theo cặp và một số phƣơng pháp, kỹ thuật, thủ thuật dạy học khác. Ƣu điểm của dạy học theo góc trong dạy học nói chung là ngƣời dạy có thể giao nhiệm vụ với các mức độ và năng lực khác nhau theo từng nội dung học tập, mỗi cá nhân tự hoàn thành nhiệm vụ với sự tƣơng tác của ngƣời dạy và thành viên trong nhóm. Mỗi góc phải đƣợc chuẩn bị đầy đủ các phƣơng tiện đáp ứng nội dung học tập và nhiệm vụ các góc cùng hƣớng tới mục tiêu bài học. 17
- 3. Một số kỹ thuật dạy học tích cực sử dụng trong môn Sinh học Kỹ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong các tình huống hoặc hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. Các kỹ thuật dạy học là những đơn vị nhỏ nhất của phƣơng pháp dạy học. Kỹ thuật dạy học tích cực là những kỹ thuật dạy học có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát huy sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trình dạy học, kích thích tƣ duy, sự sáng tạo và sự cộng tác làm việc của học sinh. Trong quá trình dạy học Sinh học ở Trung học cơ sở, có thể vận dụng nhiều kỹ thuật dạy học khác nhau. Sau đây giới thiệu một số kỹ thuật dạy học tích cực đƣợc áp dụng trong dạy học môn Sinh học theo định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học. 3.1. Kỹ thuật khăn trải bàn 3.1.1. Khái niệm Kỹ thuật khăn trải bàn là kỹ thuật tổ chức hoạt động học tập mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm nhằm kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực, tăng cƣờng tính độc lập, trách nhiệm của cá nhân HS, phát triển mô hình có sự tƣơng tác giữa HS với HS 3.1.2. Cách tiến hành - Bƣớc 1: Chia HS thành các nhóm và phát cho mỗi nhóm 1 tờ giấy A0 - Bƣớc 2: Trên giấy A0 chia thành các phần, gồm phần chính giữa và các phần xung quanh. Phần xung quanh đƣợc chia theo số thành viên của nhóm. Mỗi ngƣời ngồi vào vị trí tƣơng ứng với từng phần xung quanh. - Bƣớc 3: Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, tập trung suy nghĩ trả lời câu hỏi theo cách hiểu riêng và viết vào phần giấy của mình trên giấy A0. 18
- - Bƣớc 4: Trên cơ sở những ý kiến của mỗi cá nhân, HS thảo luận nhóm, thống nhất ý kiến và viết vào phần chính giữa của giấy A0. - Bƣớc 5: Trình bày sản phẩm của nhóm 3.2. Kỹ thuật mảnh ghép 3.2.1. Khái niệm Kỹ thuật mảnh ghép là kỹ thuật tổ chức hoạt động học tập hợp tác kết hợp giữa cá nhân, nhóm và liên kết giữa các nhóm nhằm giải quyết một nhiệm vụ phức hợp (có nhiều chủ đề nhỏ), kích thích sự tham gia tích cực của HS, nâng cao vai trò của cá nhân trong quá trình hợp tác (không chỉ hoàn thành nhiệm vụ học tập cá nhân mà còn phải truyền đạt lại kết quả và thực hiện tiếp nhiệm vụ ở mức độ cao hơn), tăng cƣờng tính độc lập, trách nhiệm của mỗi cá nhân. 3.2.2. Cách tiến hành VÒNG 1: Nhóm chuyên sâu - Lớp học đƣợc chia thành các nhóm (khoảng từ 3 – 6 HS). Mỗi nhóm đƣợc giao một nhiệm vụ tìm hiểu một phần nội dung học tập khác nhau nhƣng có sự liên quan chặt chẽ với nhau. Các nhóm này đƣợc gọi là “nhóm chuyên sâu”. - Các nhóm nhận nhiệm vụ và nghiên cứu, thảo luận, đảm bảo mỗi thành viên trong nhóm đều nắm vững và có khả năng trình bày lại đƣợc các nội dung trong nhiệm vụ đƣợc giao cho các bạn ở nhóm khác. VÕNG 2: Nhóm mảnh ghép - Sau khi hoàn thành nhiệm vụ ở vòng 1, mỗi HS từ các nhóm chuyên sâu khác nhau hợp lại thành các nhóm mới, gọi là “nhóm mảnh ghép”. Lúc 19
- này, mỗi HS chuyên sâu trở thành những mảnh ghép trong nhóm mảnh ghép. Các HS phải lắp ghép các mảng kiến thức thành một bức tranh tổng thể. - Từng HS từ các nhóm chuyên sâu trong nhóm mảnh ghép lần lƣợt trình bày lại nội dung tìm hiểu của nhóm mình. Đảm bảo tất cả các thành viên trong nhóm mảnh ghép nắm bắt đƣợc đầy đủ toàn bộ nội dung của các nhóm chuyên sâu giống nhƣ nhìn thấy một bức tranh tổng thể. - Sau đó, một nhiệm vụ mới đƣợc giao cho các nhóm mảnh ghép. Nhiệm vụ này mang tính khái quát, tổng hợp toàn bộ nội dung đã đƣợc tìm hiểu từ các nhóm chuyên sâu. 3.3. Kỹ thuật KWL (K: Know – Những điều đã biết; W: Want to know – Những điều muốn biết; L: Learned – Những điều đã học đƣợc) 3.3.1. Khái niệm Kỹ thuật KWL là kĩ thuật dạy học nhằm tạo điều kiện cho ngƣời học nêu đƣợc những điều đã biết liên quan đến chủ đề, những điều muốn biết về chủ đề trƣớc khi học và những điều đã học đƣợc sau khi học. Dựa trên sơ đồ KWL, ngƣời học tự đánh giá đƣợc sự tiến bộ của mình trong việc học, đồng thời giáo viên biết đƣợc kết quả học tập của ngƣời học, từ đó điều chỉnh việc dạy học cho hiệu quả. 3.3.2. Cách tiến hành Bƣớc 1: Sau khi giới thiệu bài học, mục tiêu bài học, giáo viên phát phiếu học tập “SƠ ĐỒ KWL”. Kỹ thuật này có thể thực hiện cho cá nhân hoặc nhóm học sinh theo mẫu sau: 20

